Miniony rok w polskiej literaturze należał do kobiet – zdobyły najważniejsze krajowe nagrody, objęły kluczowe funkcje w międzynarodowych organizacjach, a także wynegocjowały precedensowe warunki wynagrodzeń. To również czas powrotu wielkich tematów: wojny, pamięci i tożsamości.
Kobiety na literackim podium
Sukcesy pań były widoczne na każdym polu. Eliza Kącka zdobyła Nagrodę Literacką Nike za esej „Wczoraj byłaś zła na zielono” – poruszającą opowieść o macierzyństwie i autyzmie, którą jury nazwało „lekcją człowieczeństwa”. Marta Hermanowicz została laureatką Nagrody Conrada za debiutancką powieść „Koniec” o dziedziczeniu wojennej traumy. Nagroda Literacka Gdynia również została zdominowana przez kobiety: Joanna Wilengowska, Anouk Herman, Elżbieta Łapczyńska i Agnieszka Kowaluk.
Równolegle polskie pisarki umacniały swoją pozycję na świecie. Olga Tokarczuk została zastępczynią przewodniczącego PEN International, a Grażyna Plebanek – prezydentką Europejskiej Rady Pisarzy, reprezentującej 220 tysięcy autorów.
Precedens: klauzula bestsellerowa w działaniu
2025 rok przyniósł przełom w relacjach autorskich. Wydawnictwo Marginesy i Joanna Kuciel-Frydryszak, autorka bestsellera „Chłopki. Opowieść o naszych babkach” (sprzedaż ponad 540 tys. egzemplarzy), skorzystały z tzw. klauzuli bestsellerowej. Dzięki nowelizacji prawa autorskiego pisarka otrzymała dodatkowe wynagrodzenie z tytułu wyjątkowego sukcesu rynkowego książki. To ważny sygnał dla całego środowiska.
Wielkie tematy: wojna, pamięć, tożsamość
Literatura mocno reagowała na współczesność. Szczepan Twardoch w powieści „Null” przeniósł czytelników na ukraiński front, a Serhij Żadan w „Arabeskach” dokumentował codzienność kraju w ogniu. Temat pamięci i traumy eksplorowali m.in. Andrzej Dybczak (laureat Nagrody Kapuścińskiego za reportaż „Las duchów” o rdzennych ludach Syberii) oraz Antonina Tosiek, która w „Przepraszam za brzydkie pismo” oddała głos wiejskim kobietom na podstawie ich pamiętników.
W biografistyce wyróżniły się książki: „Wańkowicz. Życie na kraterze” Łukasza Garbala oraz „Pola” Grażyny Plebanek o babce rozstrzelanej za pomoc Żydom.
Światowe nazwiska i nowe przekłady
Wśród zagranicznych laureatów znaleźli się: László Krasznahorkai (Literacka Nagroda Nobla), Anne Carson (Nagroda Herberta) oraz Banu Mushtaq (Międzynarodowy Booker). Na polskim rynku ukazały się nowe tłumaczenia klasyków: „Buddenbrokowie” Manna, „Orlando” Woolf czy „Pieśń o Rolandzie”. Po raz pierwszy przetłumaczono też kultową powieść Waltera Kempowskiego „Prima sort”.
Flirt z AI i zmiany prawne
Miniony rok przyniósł pierwsze literackie eksperymenty z sztuczną inteligencją. Karolina Opolska i Justyna Bargielska testowały możliwości AI w procesie twórczym.
Jednocześnie trwają prace nad ustawą o ochronie rynku książki. Projekt resortu kultury zakłada m.in. jednakową cenę książki przez 12 miesięcy od premiery, co ma chronić małe księgarnie przed presją dużych sieci.
Pożegnania
Literatura pożegnała w 2025 roku wielu wybitnych twórców, m.in.: Mario Vargas Llosę, Marcina Wichę, Krystynę Miłobędzką, Jarosława Klejnockiego i Martina Pollacka.
Rok 2025 potwierdził siłę i różnorodność polskiej literatury, która nie boi się podejmować trudnych tematów, a jednocześnie skutecznie zabiega o prawa twórców i swoją pozycję na świecie.